Brazilian jiu-jitsu là gì? Nguồn gốc, lịch sử và hệ thống đai

Brazilian jiu-jitsu (BJJ) là môn võ vật và khống chế đối thủ dưới sàn, phát triển ở Brazil trong thế kỷ 20. Gia tộc Gracie xây môn này từ judo và jiu-jitsu do võ sĩ judo người Nhật Mitsuyo Maeda dạy lại, sau khi ông đến Brazil vào thập niên 1910.

Nguyên tắc của nó là dùng đòn bẩy và vị trí cơ thể thay cho sức, nên người nhỏ con vẫn có cách khống chế người to hơn. Môn này được cả thế giới biết đến sau khi Royce Gracie vô địch giải UFC đầu tiên năm 1993.

Các mốc chính

Jiu-jitsu của nước nào

Gốc là Nhật Bản. Jujutsu là tên chung cho nhiều trường phái đánh tay không hình thành trong tầng lớp samurai thời phong kiến, dạy quật ngã, khóa khớp và siết cổ.

"Jiu-jitsu" và "jujutsu" là cùng một từ tiếng Nhật, chỉ khác cách phiên âm. "Ju" nghĩa là mềm, "jutsu" nghĩa là kỹ thuật. Cách viết "jiu-jitsu" là kiểu phiên âm cũ ở phương Tây đầu thế kỷ 20, và nó ở lại trong tên môn võ Brazil. BJJ ngày nay dồn gần hết vào phần vật dưới sàn, nên khác jujutsu truyền thống khá xa.

Jigoro Kano và judo Kodokan

Năm 1882, nhà giáo dục Jigoro Kano mở Kodokan ở Tokyo và gom những gì ông học từ nhiều thầy jujutsu thành judo.

Kano bỏ các đòn nguy hiểm nhất khỏi phần tập đối kháng, nên học trò vật với nhau hết sức mà ít bị thương nặng. Ông đưa randori, tức tập đối kháng với người đang chống lại mình, thành phần chính của buổi tập. Hệ thống cấp bậc có đai đen cũng bắt nguồn từ judo của Kano.

Mitsuyo Maeda mang môn võ sang Brazil

Mitsuyo Maeda, biệt danh "Conde Koma", là một võ sĩ của Kodokan. Đầu thế kỷ 20, ông đi qua Mỹ, châu Âu và Mỹ Latin, nhận đấu với võ sĩ nhiều môn khác.

Maeda đến Brazil vào thập niên 1910 và định cư ở Belém. Ở đó ông quen Gastão Gracie, và con trai Gastão là Carlos Gracie theo học ông. Thời đó, bên ngoài Nhật Bản, judo của Kodokan vẫn hay được gọi là jiu-jitsu, nên cái tên này ở lại Brazil.

Gia tộc Gracie chỉnh môn võ cho người nhỏ con

Carlos Gracie dạy lại cho các em trai, rồi gia đình mở trường ở Rio de Janeiro. Hélio là em út và nhỏ người. Carlos và Hélio dần chỉnh kỹ thuật theo hướng ít cần sức: đưa trận xuống sàn, giữ vị trí tốt, rồi mới tìm đòn khóa hoặc siết. Các nhánh trong BJJ vẫn kể hơi khác nhau về chuyện ai đóng góp phần nào, nhưng hướng đi chung thì rõ.

Khi xuống sàn, cân nặng và sức tay bớt quyết định. Người nằm dưới vẫn dùng chân và hông để giữ khoảng cách và lật đối thủ. Một đòn khóa tay đúng góc dồn lực của cả thân người vào một khớp, nên người nhẹ cân vẫn đủ lực.

Nhà Gracie thử phương pháp này trong các trận thách đấu công khai với võ sĩ quyền anh, capoeira và vật. Trận nổi tiếng nhất là năm 1951, khi Hélio đấu với võ sĩ judo Nhật Bản Masahiko Kimura. Hélio thua bằng một đòn khóa tay, và giới BJJ gọi đòn đó là kimura từ đấy.

UFC 1 năm 1993 đưa BJJ ra thế giới

Rorion Gracie, con trai Hélio, sang Mỹ dạy jiu-jitsu ở California. Năm 1993, ông là một trong những người lập ra UFC, một giải không chia hạng cân và rất ít luật cấm. Nhà Gracie cử Royce, người mảnh khảnh hơn hẳn phần lớn đối thủ. Royce thắng cả ba trận trong đêm bằng khóa hoặc siết và vô địch, rồi vô địch thêm UFC 2 và UFC 4.

Phần lớn võ sĩ thời đó giỏi đứng đánh nhưng chưa tập phòng thủ dưới sàn. Bị kéo xuống, đòn đấm và đá của họ mất tầm, còn Royce ở đúng chỗ anh tập mỗi ngày.

Từ võ tự vệ thành môn thể thao

Năm 1996, giải vô địch thế giới BJJ đầu tiên diễn ra ở Rio de Janeiro. Năm 2002, Carlos Gracie Jr., con trai Carlos Gracie, thành lập IBJJF, liên đoàn đặt luật thi đấu và thang đai mà nhiều giải lớn dùng đến nay.

Luật IBJJF chấm điểm theo vị trí. Quật ngã, lật người từ dưới lên hoặc quỳ gối lên bụng đối thủ được 2 điểm. Vượt qua guard được 3 điểm. Ngồi lên bụng (mount) hoặc chiếm lưng được 4 điểm. Đối thủ xin thua vì bị khóa hay siết thì trận kết thúc ngay, bất kể điểm.

Đặc trưng của Brazilian jiu-jitsu

Vị trí đi trước đòn kết thúc. Người tập học theo thứ tự: kiểm soát trước, rồi mới tìm khóa hoặc siết. Lao vào đòn khóa từ vị trí lỏng thường chỉ giúp đối thủ thoát ra. Bảng điểm ở trên chấm theo đúng thứ tự này.

Guard là tư thế nằm ngửa, dùng hai chân kiểm soát người ở trên. Từ guard, người nằm dưới vẫn phòng thủ, lật người hay tấn công được.

Trận kết thúc mà không cần một cú đánh. Người bị khóa khớp hoặc siết cổ vỗ tay lên thảm hay lên người đối thủ để xin thua. Vỗ tay là tín hiệu dừng, nhờ vậy hai người tập hết sức mà vẫn kịp buông trước khi khớp bị tổn thương.

Buổi tập nào cũng có đối kháng thật, người tập gọi là "roll", kế thừa trực tiếp từ randori của Kano. Tập Gi thì mặc võ phục dày, cổ áo và tay áo là chỗ nắm. Tập No-Gi thì mặc áo bó và quần short, ít chỗ nắm hơn nên trận nhanh hơn.

Phần kỹ thuật cụ thể và một buổi tập diễn ra thế nào có trong bài BJJ là gì và tập như thế nào.

Hệ thống đai BJJ

Trẻ dưới 16 tuổi dùng thang riêng. Theo IBJJF, sau đai trắng là xám, vàng, cam và xanh lá. Bài BJJ cho trẻ em nói kỹ hơn về lộ trình này.

Lên đai do người thầy quyết định, IBJJF chỉ quy định tuổi và thời gian tối thiểu. Người tập đều đặn thường mất cỡ một thập kỷ để tới đai đen, có người nhanh hơn, có người lâu hơn nhiều.

Học BJJ ở Thảo Điền

Primal dạy Brazilian jiu-jitsu trên tầng Combat ở Thảo Điền, cùng với boxing, Muay Thai và kickboxing. Lớp BJJ gồm Gi, No-Gi, Open Mat và lớp cho trẻ em. Lớp mở cho mọi trình độ, người chưa từng tập cũng học được, và kỹ thuật được dạy từng bước. Thông tin về từng loại lớp nằm ở trang Brazilian jiu-jitsu tại Thảo Điền.

Câu hỏi thường gặp

Brazilian jiu jitsu là gì?

Brazilian jiu-jitsu là môn võ vật, khống chế đối thủ dưới sàn và kết thúc bằng khóa khớp hoặc siết cổ, không dùng đòn đánh. Môn này phát triển ở Brazil trong thế kỷ 20 từ judo và jiu-jitsu Nhật Bản, và dựa vào đòn bẩy nhiều hơn sức.

Jiu jitsu của nước nào?

Jujutsu có gốc Nhật Bản, hình thành trong tầng lớp samurai. Brazilian jiu-jitsu thành hình ở Brazil, từ những gì Mitsuyo Maeda dạy lại khi ông đến đó vào thập niên 1910.

Đặc trưng của Brazilian jiu-jitsu là gì?

Vị trí được ưu tiên trước đòn kết thúc. Guard cho phép nằm ngửa mà vẫn tấn công. Trận kết thúc khi đối thủ vỗ tay xin thua vì bị khóa hoặc siết. Buổi tập luôn có đối kháng thật với người đang chống lại mình.

Hệ thống đai BJJ gồm những đai nào?

Người lớn có năm đai: trắng, xanh dương, tím, nâu và đen. Trẻ dưới 16 tuổi dùng thang riêng với các đai xám, vàng, cam và xanh lá. Trên đai đen còn các cấp đẳng, rồi tới đai san hô và đai đỏ cho người gắn bó hàng chục năm.

BJJ là môn gì, có đấm đá không?

BJJ là môn vật đối kháng. Tập và thi đấu theo luật thể thao thì không có đấm đá: hai người giành vị trí, rồi tìm khóa khớp hoặc siết cổ. Phần tự vệ có tập cách xử lý khi bị đánh.